André Ooijer

Er is een categorie vragen waarop niemand een sluitend antwoord op heeft. Als je een potlood doormidden breekt, heb je dan twee halve potloden, of twee hele potloden?

Slijp je de afgebroken helft ook, dan heb je twee potloden. Maar het blijven ook twee halve potloden.
Net zoiets geldt voor de letters i en j. Zijn het halve letters of zijn het hele letters?

I en j zijn natuurlijk twee afzonderlijke letters. Maar als je ze naast elkaar zet zijn ze ook te beschouwen als twee helften van één geheel: de ij.

Door sommigen wordt de ij dan ook als afzonderlijke letter beschouwd. We schrijven het einde van het alfabet als x, y, z. De y is de i-grec of Griekse ij, maar in het alfabet spreken we hem doorgaans uit als ij. De y komt in het modern Nederlands bijna uitsluitend voor in leenwoorden en eigennamen. Dat heeft te maken met de spellinghervormingen aan het begin van negentiende eeuw. In de spelling-Siegenbeek werd de y veelal vervangen door de ij. Zo werd ‘yzer’ voortaan ‘ijzer’. De spelling-Siegenbeek werd later weer vervangen, maar de ij bleef.

Multatuli verzette zich hier overigens tegen, omdat hij vond dat de ij geen letter was. Hij wilde dat de zetter de y plaatste.

De ij is niet alleen een digraaf – een combinatie van twee letters die samen één klank weergeven, zoals ‘oe’ of ‘ui’ - maar kent ook een geschiedenis als ligatuur. Daarbij worden twee letters typografisch samengevoegd tot één teken, zoals met de fl gebeurde.

In Vlaamse puzzels wordt de ij vaak als twee letters beschouwd. Dat kun je goed verdedigen met de wetenschap dat de ij voortkwam uit de dubbele i, een i met een i erachter zoal de ei een e met een i erachter is. Ook de andere lettercombinaties met een enkele klank worden als twee letters beschouwd. Denk aan de au of oe. Zelfs ligaturen, zoals de Franse œ, waarbij de o en de e vaak als één teken worden gedrukt, worden in het algemeen als twee letters beschouwd.

In Nederlandse kruiswoordraadsels wordt de ij niettemin als één letter geschreven.

Ook dat valt goed te verdedigen. Als een woord met een ij als eerste letter in een zin verschijnt wordt het helemaal als hoofdletter geschreven. We schrijven IJsselmeer en niet Ijsselmeer. Bovendien beschrijven zowel de Grote Winkler Prins Encyclopedie als Van Dale de ij als één letterteken.

Maar er ligt een addertje onder het gras. Niet iedere combinatie van een i en een j vormt namelijk een letter ij. Neem de minijurk, of het eiland Fiji. In deze woorden zijn de i en de j gewoon twee opeenvolgende letters.

Daarom hanteren we in onze eigen woordenlijsten het extra teken ÿ. Daarmee kunnen we een onderscheid maken tussen de ij in ‘blij’ en de ij in ‘minijurk’.

Maar ook de ÿ lost niet alle problemen op.

Dat is de reden dat de naam (André) Ooijer weinig voorkomt in onze puzzels.

Domweg omdat we niet zo goed weten of Ooijer vijf of zes letters is.