De oplossers: cryptogram-expert Henk Verkuyl (alias Dr. Verschuyl)

Henk J. Verkuyl is emeritus hoogleraar taalkunde aan de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in de semantiek: de leer van betekenis in taal. Hij houdt zich al decennialang bezig met de vraag hoe woorden hun betekenis krijgen en hoe taalstructuren bijdragen aan ons begrip van de wereld. Buiten de academische wereld is hij misschien nog bekender als de samensteller van uiterst populaire puzzelwoordenboeken, onder zijn alter ego Dr. Verschuyl.  Onder dit pseudoniem combineert hij zijn taalkundige kennis met een voorliefde voor taalspel, cryptische omschrijvingen en woordraadsels. In 2005 schreef hij Het geheim van de puzzel over de geschiedenis en de achtergrond van puzzelen.

Hoe maakte u eigenlijk die puzzelwoordenboeken? Waar haalde u al die woorden vandaan?

Ik was nog student toen ik ermee begon. En ik werkte nog – prehistorisch zou je kunnen zeggen – met kleine handgeschreven kaartjes. Links het trefwoord en rechts wat erbij moest komen. Toen ontdekte ik dat een puzzelwoordenboek eigenlijk niks meer is dan een omgekeerd woordenboek. In een gewoon woordenboek wordt een moeilijk woord uitgelegd in eenvoudige termen, en puzzelen is bij eenvoudige termen een moeilijk woord zoeken. Wat dat betreft kon ik dus wel bij Van Dale terecht, en encyclopedieën natuurlijk.
Ik had uiteindelijk bakken vol met van die hele kleine kaartjes. Die bakken leverde ik in bij de uitgever en daar werd dan een boek van gemaakt. Dat was een heel karwei voor de drukker. 
Het boek werd een succes, want het was beter dan de bestaande boekjes. En actueler. En dat werk zette ik door nadat ik afgestudeerd was. Ik deed dat dan in mijn vrije tijd, en kreeg ook hulp van mensen die dat interessant vonden. Ik ben daarbij erg geholpen door puzzelaars.
In de jaren negentig is dat in een stroomversnelling gekomen en heb ik alles in de computer gezet, en dat steeds aangevuld. Die database is onderdeel Van Dale geworden. 

Hoe verklaart u het enorme succes van de puzzelwoordenboeken?

Mensen vinden taal interessant. De kennis van woorden is klaarblijkelijk een aanlokkelijk iets. Men wil meer woorden kennen dan men op dat moment al kent. Als je die woordenschat uitbreidt, denk je misschien dat je geleerder bent en je beter mee kunt komen. Zoiets moet het zijn. 

Dus in een goede puzzel mogen ook een paar onbekende woorden zitten, zodat de puzzelaar ook nog iets leert.

Ja, inderdaad. Omdat je van eenvoudig naar moeilijk gaat, leer je meer woorden erbij. En dat is wat een puzzelwoordenboek ook leuk maakt. 

Waarom gebruikte u een schuilnaam?

Ik wilde die twee levens scheiden van elkaar. 

Maar ze hebben veel met elkaar te maken?

Nee, mijn eigen werk op het gebied van de taalwetenschappen is zo verschillend dat het er niets mee te maken heeft. De taal van de wetenshap is Engels. Taalkundig heb ik eigenlijk twee carrières gehad: een gericht op het Nederlands, die ging over woorden en woordenboeken, en daarnaast heb ik een Engelstalig gerichte carrière gehad. Dat was de hoofdzaak. 

In hoeverre zijn cryptogrammen interessant voor een taalwetenschapper? 

De voorganger van Jelmer Steenhuis, Scheltes, hield zich aan taalkundige regels. Daar kon je systeempjes in ontdekken. Dat vond ik leuk. Jelmer is veel associatiever. Zijn brein onttrekt zich aan de taalkunde. Hij associeert. En dat maakt het moeilijk om het systeem te ontdekken in zijn associaties. Ik vind het wel heel erg leuk wat hij doet.

Bent u zelf ook een puzzelaar?

Kruiswoordraadsels vond ik te gemakkelijk op een gegeven moment. Toen heb ik me een tijdje op cryptogrammen uitgeleefd. Maar tegenwoordig doe ik wel weer de In het Midden. Bij het ouder worden moet je toch die voorraad die je kent aan woorden... Ja. ...moet je een beetje onderhouden. Ik merk wel dat het moeilijker voor me wordt. Ik kijk de laatste jaren bijna geen televisie meer. Dus ik mis veel verwijzingen naar presentatoren. 
Ik vind de vondsten die te eenvoudig zijn voor het cryptogram, maar wel passen in de In Het Midden het leukst. Dus dat je even de gedachtegang moet begrijpen, waarom dat de omschrijving is. Het antwoord wordt dan leuk. 
De omschrijvingen leuk maken, dat is in grote schaal nageaapt, door de Volkskrant bijvoorbeeld. Maar die stijl hoort bij Jelmer. Hij begon daarmee. Dat is een handelsmerk dat ik zo zeer waardeer dat ik de puzzels in die andere kranten meteen oversla.
 

_{Interview: Gerard Janssen}