De oplossers: Via de Satellietfax

Tom Kaptijn (69, ‘Zeg maar je, hoor’) werkte 12 jaar voor Artsen Zonder Grenzen. Hij verbleef in Somalië, Ethiopië, Angola, Oeganda en voormalig Joegoslavië. Maar één ding bleef altijd hetzelfde. Het maken van de wekelijkse Vrij Nederland Themapuzzel. Hij loste ze op met een collega van Artsen Zonder Grenzen, Jules, die vaak duizenden kilometers verderop werkte. Nu woont Tom in Portugal, waar dezelfde Jules nu ook een huis gekocht heeft, in het ‘dorp waar Gerrit Komrij woonde’.

Weet je nog wanneer je je eerste Steenhuispuzzel maakte?

Ik ben in eind 89 of begin 1990 voor Artsen zonder Grenzen gaan werken. Ik deed de Vrij-Nederlandpuzzel van Steenhuis al. Toen ik naar Afrika ging, fotokopieerde mijn moeder de puzzel en stuurde die via de luchtpost naar me op.

Wat deed je precies bij Artsen Zonder Grenzen?

Ik deed logistiek, personeel, huisvesting, auto’s, vliegtuigen, het hele rattenplan. Bij sommige projekten was er meer niet-medisch dan medisch personeel aanwezig. Een grote groep zijn dus meer mensen zoals ik, die wat langer blijven. Ik heb uiteindelijk twaalf jaar voor Artsen Zonder Grenzen gewerkt.

Waar ben je allemaal geweest?

Op hele diverse plekken. Ik heb in een oorlog gezeten in Joegoslavië, waar wij de grootste medicijndistributie hadden van het hele land, maar ik heb ook in Somalië gezeten, in een klein vluchtelingenkamp, waar we voor water moesten zorgen. Ik ben begonnen in Oeganda, waar een burgeroorlog aan de gang was. Daar zat ik tweeëneenhalf jaar in een afgezonderd gebied. Daarna zat ik in Somalië, Ethiopië, Joegoslavië en uiteindelijk ben ik in Angola verzeild geraakt. Ik kwam daar met mijn gettoblaster, mijn Zappa-cd's en mijn VN-puzzels. Daar heb ik Jules ontmoet, hij was ook een Zappa-fan. Sindsdien zijn we vrienden. Hem heb ik toen ook aan de puzzels gekregen. En hij heeft hier nu ook een huis, in Portugal. Onlangs kwamen een paar vrienden hem helpen. En 's avonds zaten ze allemaal te puzzelen. Had hij weer een paar nieuwe mensen verslaafd gemaakt. 

 

Waren jullie altijd samen bij projecten?

Nee, nee. Hij ging naar Soedan en ik bleef toen in Angola. 
Soms deed ik weken over een puzzel. En het gebeurde wel eens dat ik er echt niet uitkwam na een week of wat. Gelukkig kregen we de beschikking over een peperdure satellietfax. Dan stuurde ik een bericht met ’24 horizontaal’ en dan kwam het antwoord terug. En dan kon ik weer verder puzzelen. 

En jeuken je handen dan nu niet met de situatie in Gaza? 

Ja, nou... Ja, eigenlijk wel. Ik zag gisteren dat ze air drops deden en dat die niet goed gingen. Ik heb ook een tijd air drops gedaan. En ik had echt zoiets van: zal ik me aanmelden. Maar het is.… Hoe moet je het zeggen? Twaalf jaar Artsen Zonder Grenzen, hakt er wel in. Na tien jaar kwam ik terug bij mijn eerste project in Oeganda. En er was gewoon helemaal niks veranderd. De wereld verandert heel langzaam. Er is een heleboel ellende waar we graag wat aan willen doen, maar wij moeten niet denken dat we de wijsheid in pacht hebben. Uiteindelijk sla je nog geen deuk in een pakje boter. Een beetje cynisch ben ik er wel van geworden, ja.

Hielpen de puzzels? Bij het bij het verwerken van alle indrukken?

Ja, absoluut. Mijn werk is mentaal heel zwaar geweest. Zestien uur per dag, zeven dagen in de week. En de puzzels brachten mij 's avonds weer een beetje terug op aarde. Bij de leuke dingen. Nog steeds. Als ik 's nachts wakker word en ik kan niet slapen, dan ga ik naar beneden, even zitten puzzelen. Zo’n puzzel brengt me weer helemaal terug tot mijzelf. Tot wie ik ben. En waar mijn interesses liggen.
Voordat ik voor Artsen zonder Grenzen ging werken, zat ik in de kunstscene in Rotterdam. De puzzel sluit daarom heel erg aan bij mijn interesses: kunst, literatuur en muziek. Meestal schrijf ik de antwoorden allemaal zo op. Appeltje eitje. Mensen zeggen wel eens: ‘Jezus dat je dat allemaal weet.’ 
De puzzel is wel wat veranderd. Ik kom niet altijd meer zonder Google uit de puzzel. Want het is zo breed geworden, met moderne muziek en modern theater en zo. En dan is het gewoon leuk om te googelen. Dan zit ik dat hele artikel op internet te lezen. Ik blijf mezelf zo ontwikkelen. Daar helpt het puzzelen bij. 

 

Doe je ook nog andere puzzels?

Ik spreek goed Engels, en deed ook wel eens de puzzel in de Guardian, maar ik heb nog nooit iets gevonden dat ook maar enigszins dezelfde lollige en culturele insteek heeft als de Steenhuispuzzels. Dat blijft gewoon volstrekt uniek. De Vrij Nederland lees ik niet meer. Maar de Themapuzzel blijft.

Je maakt ze via onze site?

 Ja. Dan download ik er een zootje en dan print ik die uit. En dan ga ik ze een voor een maken. Tot het einde hoor. Soms blijft er een liggen waar nog drie of vier woorden ingevuld moeten worden. Die kan een maand blijven liggen, maar... Uiteindelijk vind ik de woorden toch.